Batı’nın ve onun yerli mukallitlerinin, tarihimizin en büyük dehalarından birini anlatırken kullandığı o yavan, o ruhsuz tabirleri bir kenara atın! Onlar, Koca Sinan’a sadece bir “mimar” derler. Bu, bir dağa “taş yığını”, bir fırtınaya “rüzgâr” demek kadar aciz ve zavallı bir tariftir. Sinan, bir mimar değil; o, ordularla Tuna’yı geçen bir yeniçeri, köprülerle orduları yürüten bir mühendis, dehasıyla padişahları kendine hayran bırakan bir bilge ve en nihayetinde, taşı yontarak onu bir dua, bir zafer ve bir kimlik haline getiren soylu bir sanatkârdır. O, Türk ruhunun taşa ve mermere vurulmuş en haşmetli mührüdür!
Onu anlamak için, önce onun geldiği ocağı bilmek gerekir. O, devşirme olarak geldiği ocağı, yani Osmanlı ordusunu ve sarayını, kendine vatan bilmiş, bu vatana ve bu devlete sarsılmaz bir sadakatle bağlanmıştır. O, kılıçla ve imanla açılan topraklara, dehasıyla nasıl ebedi bir Türk damgası vurulacağını herkesten iyi biliyordu. Onun yaptığı binalar, sadece birer cami, birer köprü değildir. Onlar, fethedilmiş toprakların tapu senedi, Türk’ün cihan üzerindeki hâkimiyetinin taştan birer sancağıdır!
İki Şaheser, Zarafet ve Heybet
Sinan’ın dehasını ve ruhunun derinliğini görmek için, onun iki büyük eserinin, iki ayrı mana taşıyan iki şaheserinin ruhuna bakmak yeterlidir: Şehzadebaşı ve Süleymaniye!
Şehzadebaşı Camii, onun “çıraklık eserim” dediği, fakat aslında genç bir dehanın bütün parlaklığını ve daha da ötesi, soylu bir hüznü taşıyan bir eserdir. Kanuni’nin, genç yaşta kaybettiği çok sevgili oğlu Şehzade Mehmed için yaptırdığı bu cami, bir babanın feryadının ve bir milletin kaybının taşa dönüşmüş halidir. O kubbenin altındaki zarafet, o incecik minareler, o kusursuz oranlar, avaz avaz bağıran bir acının değil, içine atılan, soylu ve metin bir kederin ifadesidir. Şehzadebaşı, genç bir kahramanın aziz ruhuna okunmuş, mermerden bir şiirdir. Orada, bir imparatorluğun gelecekteki hayallerinin hüznü vardır.
Süleymaniye Camii ise, bambaşka bir ruhtur! O, bir yasın değil, bir “zafer”in anıtıdır. O, Kanuni Sultan Süleyman gibi bir cihan padişahının, yani gücünün ve adaletinin zirvesindeki bir imparatorluğun, Allah’a olan teslimiyetinin ve kulluğunun ifadesidir. Süleymaniye, heybetin ve kudretin kendisidir! İstanbul’un en yüce tepesine bir kartal gibi konmuş olan o yapı, sadece bir cami değil, Osmanlı Devleti’nin taş kesilmiş kalbidir. O dört minare, dört büyük halifeyi; o minarelerdeki on şerefe ise, Kanuni’nin onuncu padişah olduğunu haykırır. Süleymaniye’nin içindeki o sükûnet, o aydınlık ve o kusursuz nizam, devletin gücünün ve adaletinin yarattığı o büyük “huzur”un bir yansımasıdır. Süleymaniye’de hüzün yoktur; orada, kendine ve davasına sarsılmaz bir imanla inanmış bir cihan devletinin o heybetli ve kendinden emin duruşu vardır.
Kubbenin Sırrı: Birleştiren ve Hâkim Olan İrade
Koca Sinan’ın bütün eserlerinde, özellikle de o muhteşem kubbelerinde, Türk ruhunun ve İslam imanının en temel karakteri gizlidir: Birlik ve hâkimiyet! Batı’nın o karanlık, o sivri uçlu gotik katedralleri, sanki günahkâr bir kulun, ulaşılmaz ve uzaktaki bir Tanrı’ya korkuyla yalvarışını andırır. Onların mimarisi, karmaşık, parçalı ve korkutucudur.
Sinan’ın kubbesi ise, bütün bir milleti, bütün bir ümmeti tek bir merkezde toplayan, onları ayrılığa düşmekten koruyan, hepsini aynı ilahi rahmetin altına alan o birleştirici ve kuşatıcı iradenin sembolüdür. Onun kubbeleri, göğün mavisini ve aydınlığını caminin içine taşır. Orada korku değil, huzur; karmaşa değil, nizam; parçalanmışlık değil, sarsılmaz bir birlik vardır. O kubbe, Allah’ın birliğinin ve devletin kudretinin mimarideki tezahürüdür.
Sonuç: Ebedi Bir Ders
Koca Sinan, bize sadece binalar bırakmadı. O, bize, bir milletin iman, akıl ve gücü birleştirdiğinde neleri başarabileceğinin ebedi bir dersini bıraktı. Onun eserleri, geçmişte kalmış birer anı değil, bugün dahi bize kim olduğumuzu ve hangi soylu misyonun mirasçısı olduğumuzu hatırlatan birer kılavuzdur. Süleymaniye’nin heybetli silüetine her bakışımızda, sadece bir mimari dehasını değil, bir cihan hâkimiyeti mefkûresinin taşa kazınmış o sarsılmaz ve ebedi ruhunu görmeliyiz.
