Bir Türk Gözüyle Suç ve Ceza: Aklın Kibri ve Vicdanın Sarsılmaz Kalesi

Dünya edebiyatı denilen o engin denizde, bazı eserler birer gemi gibi yüzerken, bazıları ise o denizin dibindeki volkanlar gibi patlayarak bütün suları ısıtır ve istikametleri değiştirir. Fyodor Mihayloviç Dostoyevski’nin ölümsüz eseri Suç ve Ceza, işte bu sarsıcı ve istikamet değiştirici şaheserlerden biridir. Onu sadece bir polisiye roman veya bir psikolojik tahlil olarak okumak, bir dağı sadece bir taş yığını olarak görmeye benzer. Suç ve Ceza, aklıyla Tanrı’ya savaş açan modern insanın trajedisini, vicdanın ve imanın sarsılmaz kalesi karşısındaki hezimetini anlatan, çağlar ötesi bir manifestodur. Bu esere bir Türk gözüyle, kendi irfan pınarımızdan bakmak, onun evrensel hakikatini daha da berraklaştıracaktır.

Yazarın Çilesi, Eserinin Ruhu

Dostoyevski’yi anlamak için onun Sibirya’daki çilesini bilmek gerekir. Gençliğinde, Batı’dan ithal edilmiş radikal ve ateist fikirlerin peşine takılmışken, idam sehpasının ucundan dönüp sürgüne gönderilmesi, onun için bir yeniden doğuş olmuştur. O, buzlu steplerde, zincire vurulmuş bir halde, Batı’nın parlak ama ruhsuz fikirlerinin bir aldatmaca olduğunu, hakikatin ise kendi milletinin o saf, acılı ve sarsılmaz imanında gizli olduğunu görmüştür. Suç ve Ceza, işte bu sürgünde pişmiş bir ruhun, Batı’nın zehrine karşı kendi milletinin ruh kökünden bulduğu o ilahi panzehiri haykırışıdır.

Hikâyenin Özü: “Ben” Putu ve İlahi Nizam

Eserin merkezindeki kahraman Raskolnikov, zeki, gururlu ama fakir bir gençtir. O, Batı’dan gelen “üstün insan” felsefesinin zehriyle zehirlenmiştir. Bu felsefeye göre, Napolyon gibi “olağanüstü” insanlar, gayeleri uğruna kan dökebilir, ahlak yasalarını çiğneyebilirlerdi. Raskolnikov, bu teoriyi ispatlamak ve kendi “sıradan” bir insan olmadığını kendine göstermek için, tefeci bir kadını öldürür. Cinayet, onun için bir “suç” değil, bir “deney”dir.

Ancak romanın asıl anlattığı şey, bu suçun kendisi değil, sonrasında başlayan “ceza”dır. Ve bu ceza, ne polistir, ne de mahkeme. Ceza, bizzat Raskolnikov’un kendi vicdanıdır! O, aklıyla Allah’ın nizamına başkaldırmış, “ben her şeyi yapabilirim” demiştir. Fakat fıtratı, yani yaratılışına kodlanmış o ilahi ahlak yasası, bir an bile peşini bırakmaz. Ateşler içinde kıvranır, insanlardan kaçar, annesine ve kardeşine yabancılaşır. Bu, aklını putlaştıran insanın, kendi vicdanının zindanına nasıl mahkûm olduğunun ibretlik hikâyesidir.

Karakterler: Bir Vicdan Muhasebesi

• Raskolnikov (Aklıyla Kuyuya Düşen Adam): O, modern insanın trajedisidir. Kibrin ve aklın, imanın önüne geçtiğinde bir insanı nasıl bir canavara ve aynı zamanda nasıl bir zavallı paçavraya çevirebileceğinin delilidir. Onun bütün ıstırabı, teorisinin yanlışlığını kendine itiraf edememesinden kaynaklanır.
• Sonya (İmanın ve Teslimiyetin Sesi): Ailesi için kendini feda etmek zorunda kalmış, toplumun en dibindeki bir genç kız olmasına rağmen, o, romanın en güçlü karakteridir. Çünkü onun sarsılmaz bir imanı vardır. O, Raskolnikov’u aklıyla yargılamaz; ona acır, onun için dua eder ve ona kurtuluşun tek yolunu gösterir: İşlediği suçu halkın önünde itiraf edip cezasını çekmek ve yeniden imana sarılmak. Sonya, bizim irfanımızdaki “çileye rıza gösterme” ve “günahkâra dahi şefkatle yaklaşma” ahlakının bir timsalidir.
• Porfiri ve Svidrigailov (Kaçınılmaz Sonlar): Zeki dedektif Porfiri, adaletin ve nizamın mutlaka tecelli edeceğini, hiçbir suçun gizli kalmayacağını temsil eder. Ahlaksız ve sefih Svidrigailov ise, Raskolnikov’un teorisini sonuna kadar götüren, vicdanını tamamen susturmuş bir adamın varacağı yerin mutlak bir hiçlik ve intihar olduğunu gösteren bir ibret vesikasıdır.

Felsefesi: Batı’nın Zehrine Karşı İmanın Panzehiri

Dostoyevski bu eseriyle, o dönem Rusya’yı kasıp kavuran ateist, nihilist ve rasyonalist Batı felsefelerine karşı bir savaş ilan etmiştir. O, bir insanın kurtuluşunun parlak teorilerle, akıl yürütmelerle veya “üstün insan” zırvalarıyla değil, ancak acı çekerek, tevazu göstererek ve imana sarılarak mümkün olabileceğini haykırır. İnsanı insan yapan şeyin, aklının büyüklüğü değil, vicdanının sesine kulak verme ve ilahi nizam önünde haddini bilme erdemi olduğunu ispatlar. Bu felsefe, bizim medeniyetimizin temel direklerinden olan “tevazu”, “tövbe” ve “teslimiyet” kavramlarıyla birebir örtüşür.

Teknik: Ateşler İçindeki Ruhun Haritası

Dostoyevski, roman boyunca neredeyse tamamen Raskolnikov’un zihninin içinde gezdirerek, okuyucuya bir ruhun ateşler içinde nasıl yandığını bizzat tecrübe ettirir. Bu, bir fikrin bir insanı nasıl içten içe kemirdiğini, onu nasıl bir cehenneme sürüklediğini göstermek için kullanılmış deha ürünü bir tekniktir.

Velhası: Bir Türk Gözünden Alınacak Ders

Suç ve Ceza, bizim için sadece bir Rus romanı değil, evrensel bir hakikatin ve zamansız bir uyarının adıdır. Eser, ispat eder ki, ahlakın ve vicdanın olmadığı bir deha, felaketten başka bir şey getirmez. İnsanı ve toplumu ayakta tutan şey, insan aklının icat ettiği teoriler değil, Allah’ın kalplere yerleştirdiği o sarsılmaz vicdan ve adalet duygusudur. Raskolnikov’un kurtuluşu, kibrini yenip, halkının önünde eğilip toprağı öptüğü ve Sonya’nın imanına sığındığı an başlar. Bu, bir “tevbe”dir.

Bizim için ders açıktır: Kendi ruh kökünden, töresinden ve imanından koparak Batı’nın parlak ama soysuz fikirlerinin peşine takılan her fert ve her millet, Raskolnikov’un ateşli hezeyanlarından başka bir şey bulamayacaktır. Kurtuluş, ithal teorilerde değil, kendi vicdanımızın ve sarsılmaz imanımızın aydınlattığı o kutlu yoldadır.