“Gönül”: Aklın ve Kalbin Ötesinde, İnsan Anlayışımızın Kayıp Merkezi

Modern dünya, insanı anlamak için onu bir laboratuvar nesnesine çevirdi. Ruhunu, bir cerrahın neşteriyle ikiye ayırdı: Bir yanına “akıl” dedi; hesap yapan, ölçen, tartan, şüphe eden o soğuk ve mekanik güç. Diğer yanına “kalp” dedi; anlık hislerin, kontrolsüz duyguların, mantık dışı arzuların o kör ve zayıf alanı. Sonra bu iki parçayı birbiriyle ebedî bir savaşın içine soktu. Bize de bir kimlik dayattı: Aklıyla kalbi arasında sıkışıp kalmış, kendi içinde parçalanmış, huzursuz ve şizofrenik bir varlık.

Bu, Batı medeniyetinin insana biçtiği en dar ve en hastalıklı elbisedir. Bizim medeniyetimizin sandığından ise, bu parçalanmışlığa bir panzehir, bu kısırlığa bir cevap ve bu ruhsuzluğa bir ruh üfleyen, başka hiçbir dile tam olarak çevrilemeyen o kutlu ve kuşatıcı kavram çıkar: Gönül!

“Gönül”ü anlamak, Batı’nın bize dayattığı bu sahte ikilemi reddetmek ve kendi insan anlayışımızın o muazzam derinliğini yeniden keşfetmektir. Gönül, ne sadece hisli bir kalp, ne de sadece hesapçı bir akıldır. O, bu ikisinin de basit bir toplamı değildir. Gönül, insanın sezgisini, ruhunu, aklını ve duygusunu birleştiren, hepsini bir ahenk içinde yöneten bütüncül bir bilinç merkezi, bir manevi karargâhtır.

Bu karargâhta akıl, kalbin düşmanı değildir; onun ışığıyla aydınlanarak kuru mantıktan “irfan”a ve “hikmet”e yükselir. Kalp, aklın kölesi değildir; onun terbiyesinden geçerek ham hevesten “aşk”a, “sevda”ya ve “sadakat”e evrilir. Sezgi ve vicdan ise, bu merkezin pusulası ve gözüdür; aklın tek başına göremediği, kalbin tek başına hissedemediği o ilahi hakikatleri fısıldarlar. İşte bu bütünleşik yapı, bizim medeniyetimizin “insan tasavvuru”nun temelidir.

Bu tasavvurun ne kadar köklü olduğunu görmek için, irfan pınarımızın zirvesine ve halkımızın günlük diline bakmak yeterlidir. Bozkırın bilge sesi Yunus Emre, asırlar öncesinden bu sırrı bir mısra ile ilan etmiştir:

“Gönül Çalab’ın tahtı, Çalap gönüle baktı.”

Bu, basit bir şiir dizesi değil, bir medeniyetin bildirisidir. Gönül, Allah’ın nazar ettiği, O’nun tecelli ettiği bir “taht” kadar kutsaldır. Bu inancın olduğu bir yerde, insan ruhu nasıl parçalanabilir? Nasıl olur da akıl ve kalp birbirine düşman edilebilir? Bu, o ilahi tahtı yıkmaya cüret etmektir.

Bu yüce felsefe, sadece erenlerin dilinde yaşamaz. O, bizim kanımızda, ruhumuzda ve en çok da dilimizde yaşar. Bir yakınına kırılan insanımız, basitçe “öfkelenmez”, o “gönül koyar”. Çünkü bilir ki, incinen şey gelip geçici bir his değil, varlığının o bütüncül merkezidir. Acısı, “gönül yarası”dır; ne mantıkla ne de ilaçla iyileşmeyen, ancak yine bir “gönül”ün şefkatiyle, bir “gönül alma” eylemiyle şifa bulacak olan derin bir sızıdır. Türkülerimiz, baştan başa bu “gönül”ün feryadıyla, sevinciyle, hasretiyle yankılanır.

İşte “Dünyaya Türkçe Bakmak” dediğimiz o milli şuur, dünyaya bu “gönül” penceresinden bakmaktır. Bu, insanı ve kâinatı, Batı’nın o parçalayıcı ve materyalist gözlüğüyle değil, kendi medeniyetimizin o birleştirici, o maneviyatçı ve o bütüncül bakışıyla anlamlandırmaktır.

Bugün bizlere düşen en büyük vazife, bize en çok ait olan ama üzerine en az düşündüğümüz bu kayıp merkezi yeniden keşfetmektir. Aklımızla kalbimizi, Gönül’ümüzün sarsılmaz tahtında barıştırmak ve birleştirmektir. Çünkü kendi içinde birliğe ve huzura kavuşmuş bir fertten, kendi içinde ahengi bulmuş bir millet doğar. Ve kendi içinde ahengi bulan bir millet, bütün dünyaya nizam ve huzur getirecek o cihan medeniyetini yeniden kurmaya muktedir olur.